104. GODIŠNJICA OD ZAVRŠETKA PRVOG SVETSKOG RATA

Posle više od četiri godine pucnjave, topovskih kanonada, patnje, krvi, znoja i suza, svet je prekrila neka neobična i teška tišina. Završen je Veliki rat.

Više od petnaest miliona porodica ostalo je u crnini. Među petnaest miliona mrtvih, bilo je 1.247.435 Srba. Toliko je žrtava na oltar slobode podnela mala Kraljevina Srbija, koja je Niškom deklaracijom za svoj ratni cilj odredila oslobođenje i ujedinjenje jugoslovenskih naroda.

Nakon završetka Velikog rata i potpisivanja Versajskog mirovnog ugovora, njen plemeniti cilj bio je ostvaren – konstituisana je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca. Prvi put u istoriji stvorena je zajednička državna organizacija Južnih Slovena. U novostvorenu državu Srbija je uložila sve što je imala: svoju ratnu pobedu, ime, grb, zastavu, himnu, nezavisnost, međunarodni ugled, nemerljivu energiju i milionske žrtve svojih građana.

Prema proceni delegacije Kraljevine SHS na mirovnoj konferenciji u Versaju, odnosno na pregovorima u letovalištu Spa, ratna šteta Srbije iznosila je od 7 do 10 milijardi zlatnih franaka (po cenama iz 1914. god), a to je bila polovina njene tadašnje ukupne nacionalne imovine. Zvanični podaci govore da je Srbija za četiri godine rata izgubila više od 28% stanovnika, odnosno 62% muškog radnog stanovništva (53% poginulo i 9% trajnih invalida) između 18 i 55 godina. Srbiju su strani izveštači nazivali “zemljom smrti” i „zemljom crnih barjaka“. Pobeda Srbije bila je Pirova, jer kada bismo održali po minut ćutanja za sve Srbe poginule u Prvom svetskom ratu, ćutalo bi se 2 godine i 136 dana, tj. 866 dana!

Srbi su nekoliko puta prešli brdoviti Balkan uzduž i popreko. Od planina na zapadu Srbije, šumadijskih proplanaka i Moravske doline, preko Stare Srbije do Jedrena i Trakije, od Segedina i Panonije do tri mora i Soluna, od Dobrog Polja do Triglava, od pakla albanskih planina i kliničke smrti celog jednog naroda, do vaskrsa na Krfu i Kajmakčalanu. Od svojih sela u Srbijici do Krfa i Vida, Marseja i Bizerte. Od umiranja od gladi i iscrljenosti pored dračkih baruština i močvara, do veličanstvenih dočeka u Temišvaru, Novom Sadu, Sarajevu, Mariboru, Rijeci, Splitu…

„Kada se bude pisala istorija ovog rata njen najslavniji odeljak nosiće naziv Srbija“, govorio je Robert Lesing, ministar spoljnih poslova SAD. To je bila naša zemlja! To su bili naši preci, za koje je francuski maršal Franše d’Epere rekao:

Foto: wikipedia.org

”Ko su ti junaci koji mogu da se podiče da su zaslužili jedno od najvećih odlikovanja na svetu? To su seljaci, skoro svi, to su Srbi, tvrdi na muci, trezveni, skromni, nesalomljivi, to su ljudi slobodni, gordi na svoju rasu i gospodari svojih njiva. Okupljeni oko svog kralja i zastave za slobodu zemlje; ti seljaci, bez napora, pretvorili su se u vojnike NAJHRABRIJE, NAJISTRAJNIJE, NAJBOLjE OD SVIH. To su te sjajne trupe stvorene od izdržljivosti i poleta, zbog kojih sam gord što sam ih ja vodio rame uz rame sa vojnicima iz Francuske u pobedonosnu slobodu njihove Otadžbine!”

U železničkom vagonu maršala Foša u Kompijenju, kod Pariza, 11. novembra 1918. Nemačka je kapitulirala i u 11 časova, 11. dana, 11. meseca, potpisala primirje sa silama Antante, pobednicima rata.. Na Zapadu se od 1919. taj datum obeležava kao “Dan sećanja” ili “Dan veterana”, a Srbija ga od pre nekoliko godina slavi kao državni praznik “Dan primirja”..

Taj vagon je u Drugom svetskom ratu imao veliku simboliku. Hitler je u njemu iz osvete naterao francuske vlasti da potpišu ponižavajuću kapitulaciju 1940. godine, a kasnije ga je prebacio u Berlin.. Vagon je 1945. godine završio u nemačkoj pokrajni Tiringiji gde su ga Nacisti uništili.

Foto: wikipedia.org

Nakon rata, 1946. godine, proizvođač starog vagona kompanija “Compagnie Internationale des Wagon-Lits” adaptirala je i donirala istovetnu repliku vagona iz 1918. i ona danas stoji kao glavni eksponat Memorijalnog muzeja u Kompijenju..

Na vagonu su istaknute zastave zemalja pobednica u Prvom svetskom ratu. Međutim, nakon Drugog svetskog rata, francuske vlasti i države Antante su odbijale da na vagon okače jugoslovensku komunističku zastavu sa zvezdom petokrakom i to je tako trajalo sve do 2009. Njihovo obrazloženje je bilo prosto — nikakva Jugoslavija nije bila pobednica u Prvom svetskom ratu i država izmešana između poraženih i pobednika u tom ratu, na čijem čelu su se od 1945. nalazili poraženi preobučeni u komunističke odore, ne zaslužuje da se njena zastava nađe na tako značajnom mestu. Konačno, tokom specijalne ceremonije 2009. godine srpska zastava je nakon 63 godine vraćena među pobedničke u železnički vagon u Kompijenju uz jasnu poruku — pobednici u Velikom ratu su bili Srbi i niko drugi ne zaslužuje da se kiti pobedama plaćenim srpskom krvlju..

Autor: Istoričar Đorđe Vukmirović